Tag Archives: yetişkin

Bir Şehrin Görünmeyen Harcı

Posted on by
2

Osmanlı şehirlerine yalnızca mimari eserler üzerinden bakmak, sadece görüneni görmekle yetinmektir çünkü o şehirlerde taş, çoğu zaman kendisinden daha büyük bir fikrin taşıyıcısıydı. Bir caminin avlusunda, bir çeşmenin kitabesinde, sokağın köşesindeki sadaka taşında yahut saçak altındaki küçücük bir kuş evinde aynı medeniyet tasavvurunun izleri bulunurdu. Şehir; insanın barındığı, alışveriş yaptığı, gelip geçtiği bir mekândan ibaret görülmez; insanın ahlakını, gündelik hayatını ve birbirine karşı sorumluluğunu biçimlendiren canlı bir yapı olarak düşünülürdü.

Bu sebeple Osmanlı mimarisini anlamak için yalnızca kubbelere, kemerlere ve minarelere bakmak yetmez: Asıl dikkat edilmesi gereken, bütün bunların ardındaki zihniyettir.

Mesela kuş evleri…

Camilerin, hanların, medreselerin ve konakların cephelerine yapılan küçücük yuvalar, mimarinin yalnız insana hizmet etmediğini gösteren zarif ayrıntılardı. İnsan için devasa yapılar inşa edilirken kuşların da barınabileceği birkaç karışlık yer unutulmuyordu. Taşın içinde merhamete yer açılmıştı. Belki de bu yüzden kuş evleri, Osmanlı estetiğinin en küçük fakat en anlamlı yapıları arasında sayılabilir. Bir medeniyetin büyüklüğü bazen yaptığı büyük eserlerden çok, küçücük bir canlı için ayırdığı yerde saklıdır.

Sadaka taşları ise başka bir inceliğin ifadesiydi. İhtiyaç sahibi olan kişi, taşın üzerindeki paradan ihtiyacı kadarını alır; veren kimse kimin aldığını, alan da kimin verdiğini bilmezdi. Taşların yüksek yapılmasının hikmeti de bu mahremiyet anlayışıyla ilişkilendirilir. Yardım vardı fakat teşhir yoktu. Veren için gösterişe, alan için mahcubiyete yer bırakılmıyordu. Hayır, iki insan arasındaki bir üstünlük ilişkisine dönüşmeden gerçekleşiyordu.

Bu anlayışın kurumsal karşılığı ise vakıflardı.

Osmanlı şehri büyük ölçüde vakıf medeniyetinin eseriydi. Camilerden medreselere, imaretlerden hastanelere, çeşmelerden köprülere kadar pek çok yapı vakıflar eliyle kuruluyor ve yaşatılıyordu. Üstelik vakıflar yalnızca bina yapmıyor; yolcuyu, öğrenciyi, yoksulu, hastayı, yetimi, borçluyu ve kimi zaman hayvanları dahi koruyan sosyal mekanizmalar meydana getiriyordu. Bir insan servetinin bir bölümünü vakfettiğinde, şahsi mülkiyetini kendi ömrünün sınırlarından çıkarıp toplumun geleceğine emanet etmiş oluyordu.

Pertevniyal Valide Sultan’ın Aksaray’da yaptırdığı Valide Camii’nin temelinde görülen incelik de bu düşüncenin çarpıcı örneklerinden biridir. Kasım 1869’da büyük bir merasimle atılan temel sırasında, geleneğe uygun biçimde yapının ileride karşılaşabileceği onarım ve ihtiyaçlarda kullanılmak üzere temele, o günün hesabıyla yaklaşık 3 bin 225 Osmanlı lirası değerinde altın ve gümüş bırakılmıştı. Böyle bir meblağın henüz yapı yükselmeden onun geleceği için ayrılması başlı başına bir medeniyet göstergesidir. Cami, mektep ve muvakkithanesiyle birkaç yıl içinde tamamlanan külliyenin yalnız o gün yaşayanlara hizmet etmesi düşünülmemiş; henüz dünyaya gelmemiş nesillerin karşılaşabileceği ihtiyaçlar bile temeli atılırken hesaba katılmıştı.

Taşın altına altın ve gümüş bırakmak, aslında geleceğe karşı sorumluluğu da o yapının temeline yerleştirmekti.

Osmanlı mimarisindeki sembolik ayrıntılar da aynı düşünce dünyasının izlerini taşır. Sultanahmet Camii’nin avlu giriş kapılarına asılan zincir bunun en bilinen örneklerindendir. Bu zincir vesilesiyle padişah 1. Ahmet cami avlusuna at üzerinde girerken başını eğmek zorunda kalırdı. Böylece hükümdar dahi mabedin eşiğinde iktidarını geride bırakıp tevazu ile içeri girerdi. İster mimari bir tedbir ister sembolik bir gelenek olarak ele alınsın, zincire yüklenen anlam son derece güçlüdür: Makam ne kadar yüksek olursa olsun, insanın başını eğmesi gereken bir yer vardır.

Şehir anlayışı yalnızca görünen güzelliğe de indirgenmemişti. Fatih Sultan Mehmet’e atfedilen şu söz, bu bakışın özünü anlatır:

“Bir şehirde en önemli üç şey kanalizasyon, hamam ve kütüphanedir. Çünkü kanalizasyon şehrin kirini, hamam bedenin kirini, kütüphaneler de ruhun kirini temizler.”

Sözün tarihî aidiyeti ayrıca tartışılabilir; fakat taşıdığı fikir Osmanlı şehir tasavvuruyla dikkat çekici ölçüde örtüşür. İyi şehir yalnız güzel görünen şehir değildir. Temiz suyu, kanalizasyonu, hamamı, kütüphanesi, imareti, çarşısı ve ibadethanesiyle insanın bedenini, zihnini ve sosyal hayatını birlikte gözeten bir düzendir.

Burada mimari ile ahlak birbirinden ayrılmaz.

Çeşme yaptırmak susayanı düşünmektir. İmaret kurmak aç olanı hesaba katmaktır. Kervansaray inşa etmek yolda kalanı gözetmektir. Kuş evi yapmak insan dışındaki canlıların da şehir üzerinde hakkı olduğunu kabul etmektir. Sadaka taşı koymak fakirin onurunu korumaktır. Bir yapının temeline ilerideki onarımlar için altın ve gümüş bırakmak ise henüz doğmamış insanların hakkını bugünden düşünmektir.

Bütün bunlar yan yana getirildiğinde Osmanlı şehrinin temelinde yalnızca taş ve harç bulunmadığı görülür. Şehrin görünmeyen harcı; merhamet, mahremiyet, tevazu, süreklilik ve sorumluluktu.

Belki de bugün eski şehirleri gezerken hissettiğimiz şey tam olarak budur. Bir çeşmenin başında, bir caminin avlusunda yahut yüzlerce yıllık bir kuş evinin önünde insan yalnız geçmişin estetik zevkiyle karşılaşmaz. Kendisine şu soru da yöneltilir:

Biz bugün yaptığımız şehirlerde kimi düşünüyoruz?

Yalnız bugünü mü, yoksa yarını da mı?
Yalnız güçlü olanı mı, yoksa ihtiyaç sahibini de mi?
Yalnız insanı mı, yoksa kuşu, ağacı ve sokağı da mı?

Bir medeniyetin mimarisi, aslında bu sorulara verdiği cevabın taşa dönüşmüş hâlidir.

Osmanlı’dan kalan eserlerin asıl kıymeti de belki burada aranmalıdır. Kubbenin büyüklüğünde, minarenin yüksekliğinde veya mermerin ihtişamında değil; bütün bunların ardında duran insan ve şehir tasavvurunda.

Çünkü bazı medeniyetler taş üzerine bina kurar.

Bazıları ise taşın içine bir ahlak, bir yaşam biçimi yerleştirir…

Konforun Sessiz Hapishanesi

Posted on by
Cevapla

İnsan, tabiatı gereği güven arar.

Sığınabileceği bir alan, kontrol edebildiği bir çevre, öngörebildiği bir hayat… Belirsizliğin azalması, riskin düşmesi ve düzenin kurulması insana huzur verir. Bu yüzden konfor, çoğu zaman hayatın doğal hedeflerinden biri gibi görünür.

Fakat insanlık tarihine dikkatle bakıldığında ilginç bir paradoks ortaya çıkar:

İnsanı büyüten şeylerin önemli bir kısmı, rahatlığın içinden değil; sarsıntının, belirsizliğin ve riskin içinden doğmuştur.

Medeniyetlerin yükselişi, büyük keşifler, düşünsel sıçramalar ve şahsi dönüşümler… Bunların çoğu, birilerinin alışılmış sınırların dışına çıkmayı göze aldığı anlarda başlamıştır.

Çünkü konfor, her zaman huzur üretmez bazen görünmez sınırlar üretir.

İnsan uzun süre güvenli alanlarda kaldığında, dış dünyadan önce kendi potansiyeline yabancılaşmaya başlar.

Kristof Kolomb Atlantik’e açıldığında, denizcilerin en büyük korkularından biri fırtına değildi: Bilinmezlikti.

Haritaların bittiği yerden sonrası, çoğu zaman korkularla, söylencelerle ve efsanelerle dolduruluyordu. Ufkun ötesi, aklın tamamlayamadığını hayalin abarttığı bir boşluk hâline gelmişti. Kimileri orada canavarların yaşadığına, kimileri gemilerin sonsuz bir boşluğa sürükleneceğine inanıyordu.

Kolomb’un elinde eksik haritalar, sınırlı bilgi ve büyüyen şüpheler vardı. Günler geçtikçe mürettebatın kaygısı arttı, geri dönme baskısı büyüdü. Onu ileri taşıyan şey tam bir kesinlik değildi. Bilinmeyene rağmen rotasını koruyabilmesiydi.

Belki de konfor alanından çıkmanın özü tam burada yatıyor. Korkunun yokluğunda değil, korkuya rağmen atılan adımda.

Modern insanın konfor alanı ise geçmişten daha karmaşık. Eskiden konfor daha çok fiziksel şartlarla ilgiliydi. Bugün zihinsel konfor da en az fiziksel konfor kadar belirleyici.

İnsan artık yalnızca rahat koltuklar, güvenli gelirler ya da düzenli hayatlar aramıyor aynı zamanda kendisini rahatsız etmeyecek fikirler arıyor.

Kendi kanaatini zorlamayan içerikler, görüşünü sarsmayan çevreler, düşüncesini tekrar eden kalabalıklar… Böylece insan, görünürde özgürleşirken zihinsel olarak daralabiliyor çünkü düşünsel konfor da en az fiziksel konfor kadar bağımlılık üretir.

İnsanı büyüten her fikir, başlangıçta bir miktar rahatsızlık taşır. Hakikat çoğu zaman önce huzursuzluk getirir çünkü hakikat; mevcut düzeni sorgular, yerinden oynatır, soru sorar.

Bu yüzden konfor alanından çıkmak yalnızca yeni bir adım atmak, şehir değiştirmek ya da büyük riskler almak değildir. Bazen yıllardır doğru kabul ettiğin bir düşünceyi yeniden sorgulamaktır. Bazen kendinle yüzleşmektir. Bazen de ertelediğin bir hakikati kabul etmektir.

İnsanın büyümesi çoğu zaman konforun bittiği yerde başlar çünkü kırılmadan genişlemek her zaman mümkün olmaz.

Tohum toprağın içinde çatlamadan filiz vermez, kas lifleri zorlanmadan güçlenmez. İç dünya da böyledir:

İnsan, sınırlarını çoğu zaman rahat anlarda değil; zorlandığı, sarsıldığı ve beklemediği anlarda tanır. Karakter de yalnızca zamanın geçmesiyle derinleşmez çoğu zaman sınanmışlıkla olgunlaşır.

Çünkü sınanmamış insan, kendi kapasitesine dair yanıltıcı bir güven taşıyabilir. Hayatla ciddi biçimde karşılaşmamış biri; sabrını, direncini, merhametini ve sınırlarını olduğundan büyük zannedebilir.

Belki de çağımızın en büyük yanılgılarından biri, iyi hayatı konforla eşitlemesidir. Oysa konfor, insanın dinlenmesi için kıymetlidir: Büyümesi için yeterli değildir.

Bir liman gemiler için güvenlidir ama gemiler limanda kalmak için yapılmaz.

Tamamen güvenli bir hayata kapanan kişi, zamanla risklerden olduğu kadar ihtimallerden de uzaklaşır. Yapamadıklarından çok denemedikleri hayatını belirlemeye başlar.

İnsanı en çok yoran şey her zaman mücadele değildir. Bazen en büyük yorgunluk, içinde taşıdığı kapasiteyi kullanamadan yaşamanın sessiz ağırlığından doğar.

Belki de asıl soru şudur: Konfor alanından çıkmalı mıyız?

Mesele sürekli rahatsız olmak değildir. İnsan elbette sığınır, dinlenir, nefes alır… Asıl mesele, konforun insanın evi mi yoksa kaderi mi olduğudur. Konfor bir durak olabilir. Hayatın tamamı hâline geldiğinde ise sessiz bir hapishaneye dönüşebilir.

İnsan bazen en büyük kaybını fırtınada yaşamaz: Haritanın bittiği yere hiç yelken açmadığında yaşar.

Sırtını Dönenler, Aynaya Bakmayanlar

Posted on by
Cevapla

Dün Gaziantep’te yaşanan küçük bir an, büyük bir zihniyetin izini taşıyordu.

23 Nisan kutlamalarında bir okuldan kıymetli evlatlarımız özenerek hazırlanmış ve mehter marşlarını seslendiriyordu.

Çocuklar, kendi kültürlerinden süzülen bir ezgiyi seslendirirken, bazı yetişkinler (!) onlara sırtını çevirmeyi tercih etti. Görüntü kısa sürdü fakat bıraktığı iz, uzun süredir biriken bir mesafenin işaretiydi.

Şimdi burada mesele bir müzik türü, bir ritim ya da bir tören formatı değil. Mesele, bu toprakların değerleriyle kurulan ilişki.

Şunu hepimiz biliyoruz ki; aynı kişiler, başka coğrafyalara ait bir ezgi çalındığında daha rahat, daha uyumlu ve daha istekli bir tavır sergiler. Orada sirtaki çalsa alkış tutar, eşlik eder, tabak kırarlar…

Yabancı olanla kurulan yakınlık, yerli olana karşı mesafe ile dengeleniyor. Bu tutum, toplumla araya konulan mesafeyi derinleştiriyor.

Birçok sohbetimde, yazımda yer verdiğim merhum Cemil Meriç’in yıllar önce yazdığı satırlar, bugün hâlâ güncelliğini koruyor:

“Onlar Türkiye’nin insanından şikâyetçi.

İnsanından, yani kendilerinden.

Aynaya tahammülleri yok.

Vatanlarını yaşanmaz bulanlar, vatanlarını ‘yaşanmaz’laştıranlardır.”

İnsanın ait olduğu topluma karşı geliştirdiği mesafe, çoğu zaman kendi iç dünyasında çözemediği bir gerilimin dışa yansımasıdır.

Bir toplumun değerleriyle kurulan bağ zayıfladığında, temsil iddiası da zayıflar.

Çünkü temsil, yalnızca fikir üretmekle kurulmaz; o fikrin hangi zemine yaslandığıyla anlam kazanır.

Topluma temas etmeyen bir dil, karşılık bulmakta zorlanır. Değerlerle kurulan ilişki kopuk olduğunda, siyaset bir karşılık arayışına dönüşür.

Kültürle kurulan mesafe, zamanla yalnızca estetik bir tercihe indirgenmez; bir kimlik meselesine dönüşür. Kendi tarihine ve birikimine dışarıdan bakan bir zihin, ait olduğu toplumu anlamakta zorlanır. Bu zorluk, zamanla eleştiri sınırını aşar ve bir yabancılaşma biçimine evrilir. Yabancılaşma derinleştikçe, toplum ile kurulan bağ yalnızca zayıflamaz; anlamını da yitirir.

Bu noktada ortaya çıkan tablo, bir fikir tartışmasından çok bir yön meselesidir. Bir toplumla aynı dili konuşmak yetmez o toplumun hissettiğini hissedebilmek gerekir. Çünkü mesafe yalnızca sözlerle kapanmaz.

Çocukların sahnede sergilediği bir performans karşısında takınılan tavır aslında geleceğe dair bir mesaj taşır.

Orada sırtını dönen bir yetişkin, yalnızca bir performansa değil, bir aidiyet duygusuna ve bu ülkenin geleceği olan evlatlarına da mesafe koyar. Bu mesafe büyüdüğünde, toplum ile temsil arasındaki bağ incelir.

Toplumla bağ kurmadan onu dönüştürme iddiası taşıyan her yaklaşım, zamanla kendi içine kapanır. Çünkü halkın duygusunu anlamayan bir akıl, kendi doğrularını çoğaltır ama hiçbir gerçek karşılık bulamaz.

Siyaset, yalnızca akılla kurulan bir alan değildir; aynı zamanda hafızayla ve en önemlisi duygu ile temas gerektirir. Toplumun hafızasına değmeyen bir söylem, ne kadar güçlü görünürse görünsün kalıcı bir etki üretemez.

Çünkü insan yalnızca ikna edilmez; aynı zamanda bağ da kurmak ister.

Bu yüzden mesele yalnızca bir törende yaşanan bir tavır değildir. Mesele, bir zihniyetin kendini konumlandırdığı yerdir.

Bu topraklarda siyaset, topluma rağmen değil, toplumla birlikte anlam kazanır. Toplumun değerleriyle kurulan bağ, yalnızca geçmişe ait bir hatıra değil; geleceği kuran temel unsurdur.

Bir toplumun değerlerine sırtını dönenler, aslında bindiği dalı kesen kişi misali kendi ayak bastıkları zemini de kaçınılmaz olarak zayıflatır…

Görünmeyen Kırılmalar…

Posted on by
Cevapla

Toplumları sarsan olaylar çoğu zaman bir anda ortaya çıkmış gibi görünür oysa hiçbir kırılma bir gecede oluşmaz. Her sert sonuç, uzun süre biriken etkilerin dışa vurumudur.

Bugün okullarda yaşanan menfur şiddet, saldırı ve hatta cinayet vakaları bu çerçevede ele alınmalıdır. Karşımızda duran tablo tekil olayların toplamı değildir. Bu tür davranışların arkasında çoğu zaman uzun süre ihmal edilmiş bir iç dünya vardır.

Şiddetin beslendiği zemin çoğu zaman sessizdir: Anlaşılmamışlık, değer görmeme hissi, yerini bulamama…

Bunlar ifade edilemediğinde yön değiştirir. Kişi kendini anlatamadığı yerde kendini dayatmaya başlar. İçte biriken duygular bir süre sonra dışarıya taşar.

Asıl mesele, çocukların ne gördüğü değil gördüğünü nasıl anlamlandırdığıdır. Zihin, kendisine sunulanı olduğu gibi almaz.

Onu yorumlar.

Bunu yorumlayacak bir iç ölçü olmadığında, dış dünyanın sunduğu her şey doğrudan iç dünyaya yerleşir. Sınırlar bulanıklaşır, yön zayıflar.

Kendi neslim adına konuşacak olursam; bizler yalnızca bilgiyle yetişmedik: Bir ölçüyle büyüdük.

Nerede durulacağını, nasıl konuşulacağını, neyin aşılmaması gerektiğini öğrendik. Bu öğrenme kurallarla sınırlı değildi; bir kültürün içinde şekillenirdi.

Hatırlayın: Bir bakış, bir susuş, bir işaret, bir uyarı… Yazılı olmayan ama etkisi güçlü bir terbiye vardı. 

Kişi kendini yalnız hissetmezdi. Bir bütünün parçası olduğunu bilirdi. İşte bu aidiyet duygusu, insanın hem sınırını hem duruşunu hem de sorumluluğunu belirlerdi.

Kendini yalnız görmeyen, başkasını yok sayamazdı. Başkasının varlığını hisseden, kendi öfkesine mesafe koymayı öğrenirdi. Diğerkâm bir yapı söz konusuydu.

Bugün ise farklı bir yönelim belirginleşiyor. Aile zayıflıyor, toplumsal bağlar inceliyor, ortak hayat hissi daralıyor. Birey kendini bir bütünün parçası olarak değil, kendi başına bir merkez (!) gibi konumlandırıyor.

Bunun yanı sıra sosyal medya da bu süreci hızlandırıyor. Duygular hızla üretiliyor, hızla tüketiliyor. Derinleşme alanı daralıyor.

Bir acı birkaç saniyelik görüntüye sığıyor. Bir başarı birkaç beğeniyle ölçülüyor. Bir insan tek bir yorumla yargılanabiliyor.

Bu hız, duyguların işlenmesini ve de derinleşmesini zorlaştırıyor. İçte birikenler anlam bulamıyor;  anlam bulamayan duygu da zamanla sertleşiyor.

Duygular yönünü kaybettiğinde, ortaya çıkan enerji yapıcı bir kanala akmıyor. İçte sıkışan şey, dışarıda kırılma üretmeye başlıyor.

Unutmayalım insan tek başına var olan bir varlık değildir. Her birey, bir ailenin, bir toplumun, bir bütünün parçasıdır: Öyle olmalıdır…

Aile, okul, çevre ve toplum; insanın karakterini şekillendiren temel alanlardır. Bu bağlar zayıfladığında, yön duygusu da zayıflar.

Bir toplumun ayakta kalmasını sağlayan şey, bireylerin yalnızca kendilerini değil, birbirlerini de taşıyabilmesidir. Bu bağ koptuğunda yalnızlık artar. Yalnızlık arttığında da gerilim derinleşir.

Bugün karşı karşıya olunan tablo tam olarak budur. Bu mesele gündelik tartışmaların sınırlarını aşar.

Çözüm, yalnızca riskleri azaltmakla sınırlı değildir. Daha derin bir yöneliş gerektirir:

Çocuklara yalnızca neyin doğru olduğu anlatılmaz; hissettiklerini nasıl ifade edecekleri de öğretilir. İçinde biriken duyguyu tanımayan bir zihin, onu yönetemez.

Aile içinde kurulan dil belirleyicidir. Sakinlik öğütle değil, davranışla aktarılır. Öfke bastırılarak değil, yön verilerek terbiye edilir. Sınır koymak da bu sürecin parçasıdır. Sınır, baskı anlamına gelmez; yön duygusu kazandırır. Nerede duracağını bilen bir çocuk, kendine de başkasına da zarar vermez.

Dijital dünyanın etkisi göz ardı edilemez. Görüntülerin, tepkilerin ve hızın şekillendirdiği bir ortamda büyüyen çocuk, gerçek hayattaki duygusal derinliği kurmakta zorlanır. Bu yüzden ekranla kurulan ilişkinin de net bir ölçüye ihtiyacı vardır.

Ve belki de en önemlisi: Çocuk kendini bir yere ait hissetmelidir. Ait olduğu bir aile, bir değer dünyası, bir anlam zemini… Bu bağ kurulduğunda, insan yalnızca kendisi için yaşamaz. Kendini aşan bir bütünün parçası olduğunu hisseder.

Bu nedenle sorumluluk yalnızca kurumlara ait değildir: Aileye, öğretmene, topluma ve her birimize aittir.

Bir neslin iç dünyasında yaşanan çözülme, hızla geçilecek bir gündem olamaz. Bugün yaşanan her olay, yarının insan tipine dair güçlü bir işaret taşır.

Burada önemli olan kimin haklı, kimin suçlu olduğu değil neyin eksildiğidir ve daha da önemlisi bir nesli anlayabilmek ve ihyâ edebilmektir.

Asıl mesele, yarını taşıyacak insanı yetiştirebilmektir çünkü ihmal edilen her değer, bir gün sonuç olarak geri dönecektir…