Tag Archives: üretim

Bir Şehrin Görünmeyen Harcı

Posted on by
2

Osmanlı şehirlerine yalnızca mimari eserler üzerinden bakmak, sadece görüneni görmekle yetinmektir çünkü o şehirlerde taş, çoğu zaman kendisinden daha büyük bir fikrin taşıyıcısıydı. Bir caminin avlusunda, bir çeşmenin kitabesinde, sokağın köşesindeki sadaka taşında yahut saçak altındaki küçücük bir kuş evinde aynı medeniyet tasavvurunun izleri bulunurdu. Şehir; insanın barındığı, alışveriş yaptığı, gelip geçtiği bir mekândan ibaret görülmez; insanın ahlakını, gündelik hayatını ve birbirine karşı sorumluluğunu biçimlendiren canlı bir yapı olarak düşünülürdü.

Bu sebeple Osmanlı mimarisini anlamak için yalnızca kubbelere, kemerlere ve minarelere bakmak yetmez: Asıl dikkat edilmesi gereken, bütün bunların ardındaki zihniyettir.

Mesela kuş evleri…

Camilerin, hanların, medreselerin ve konakların cephelerine yapılan küçücük yuvalar, mimarinin yalnız insana hizmet etmediğini gösteren zarif ayrıntılardı. İnsan için devasa yapılar inşa edilirken kuşların da barınabileceği birkaç karışlık yer unutulmuyordu. Taşın içinde merhamete yer açılmıştı. Belki de bu yüzden kuş evleri, Osmanlı estetiğinin en küçük fakat en anlamlı yapıları arasında sayılabilir. Bir medeniyetin büyüklüğü bazen yaptığı büyük eserlerden çok, küçücük bir canlı için ayırdığı yerde saklıdır.

Sadaka taşları ise başka bir inceliğin ifadesiydi. İhtiyaç sahibi olan kişi, taşın üzerindeki paradan ihtiyacı kadarını alır; veren kimse kimin aldığını, alan da kimin verdiğini bilmezdi. Taşların yüksek yapılmasının hikmeti de bu mahremiyet anlayışıyla ilişkilendirilir. Yardım vardı fakat teşhir yoktu. Veren için gösterişe, alan için mahcubiyete yer bırakılmıyordu. Hayır, iki insan arasındaki bir üstünlük ilişkisine dönüşmeden gerçekleşiyordu.

Bu anlayışın kurumsal karşılığı ise vakıflardı.

Osmanlı şehri büyük ölçüde vakıf medeniyetinin eseriydi. Camilerden medreselere, imaretlerden hastanelere, çeşmelerden köprülere kadar pek çok yapı vakıflar eliyle kuruluyor ve yaşatılıyordu. Üstelik vakıflar yalnızca bina yapmıyor; yolcuyu, öğrenciyi, yoksulu, hastayı, yetimi, borçluyu ve kimi zaman hayvanları dahi koruyan sosyal mekanizmalar meydana getiriyordu. Bir insan servetinin bir bölümünü vakfettiğinde, şahsi mülkiyetini kendi ömrünün sınırlarından çıkarıp toplumun geleceğine emanet etmiş oluyordu.

Pertevniyal Valide Sultan’ın Aksaray’da yaptırdığı Valide Camii’nin temelinde görülen incelik de bu düşüncenin çarpıcı örneklerinden biridir. Kasım 1869’da büyük bir merasimle atılan temel sırasında, geleneğe uygun biçimde yapının ileride karşılaşabileceği onarım ve ihtiyaçlarda kullanılmak üzere temele, o günün hesabıyla yaklaşık 3 bin 225 Osmanlı lirası değerinde altın ve gümüş bırakılmıştı. Böyle bir meblağın henüz yapı yükselmeden onun geleceği için ayrılması başlı başına bir medeniyet göstergesidir. Cami, mektep ve muvakkithanesiyle birkaç yıl içinde tamamlanan külliyenin yalnız o gün yaşayanlara hizmet etmesi düşünülmemiş; henüz dünyaya gelmemiş nesillerin karşılaşabileceği ihtiyaçlar bile temeli atılırken hesaba katılmıştı.

Taşın altına altın ve gümüş bırakmak, aslında geleceğe karşı sorumluluğu da o yapının temeline yerleştirmekti.

Osmanlı mimarisindeki sembolik ayrıntılar da aynı düşünce dünyasının izlerini taşır. Sultanahmet Camii’nin avlu giriş kapılarına asılan zincir bunun en bilinen örneklerindendir. Bu zincir vesilesiyle padişah 1. Ahmet cami avlusuna at üzerinde girerken başını eğmek zorunda kalırdı. Böylece hükümdar dahi mabedin eşiğinde iktidarını geride bırakıp tevazu ile içeri girerdi. İster mimari bir tedbir ister sembolik bir gelenek olarak ele alınsın, zincire yüklenen anlam son derece güçlüdür: Makam ne kadar yüksek olursa olsun, insanın başını eğmesi gereken bir yer vardır.

Şehir anlayışı yalnızca görünen güzelliğe de indirgenmemişti. Fatih Sultan Mehmet’e atfedilen şu söz, bu bakışın özünü anlatır:

“Bir şehirde en önemli üç şey kanalizasyon, hamam ve kütüphanedir. Çünkü kanalizasyon şehrin kirini, hamam bedenin kirini, kütüphaneler de ruhun kirini temizler.”

Sözün tarihî aidiyeti ayrıca tartışılabilir; fakat taşıdığı fikir Osmanlı şehir tasavvuruyla dikkat çekici ölçüde örtüşür. İyi şehir yalnız güzel görünen şehir değildir. Temiz suyu, kanalizasyonu, hamamı, kütüphanesi, imareti, çarşısı ve ibadethanesiyle insanın bedenini, zihnini ve sosyal hayatını birlikte gözeten bir düzendir.

Burada mimari ile ahlak birbirinden ayrılmaz.

Çeşme yaptırmak susayanı düşünmektir. İmaret kurmak aç olanı hesaba katmaktır. Kervansaray inşa etmek yolda kalanı gözetmektir. Kuş evi yapmak insan dışındaki canlıların da şehir üzerinde hakkı olduğunu kabul etmektir. Sadaka taşı koymak fakirin onurunu korumaktır. Bir yapının temeline ilerideki onarımlar için altın ve gümüş bırakmak ise henüz doğmamış insanların hakkını bugünden düşünmektir.

Bütün bunlar yan yana getirildiğinde Osmanlı şehrinin temelinde yalnızca taş ve harç bulunmadığı görülür. Şehrin görünmeyen harcı; merhamet, mahremiyet, tevazu, süreklilik ve sorumluluktu.

Belki de bugün eski şehirleri gezerken hissettiğimiz şey tam olarak budur. Bir çeşmenin başında, bir caminin avlusunda yahut yüzlerce yıllık bir kuş evinin önünde insan yalnız geçmişin estetik zevkiyle karşılaşmaz. Kendisine şu soru da yöneltilir:

Biz bugün yaptığımız şehirlerde kimi düşünüyoruz?

Yalnız bugünü mü, yoksa yarını da mı?
Yalnız güçlü olanı mı, yoksa ihtiyaç sahibini de mi?
Yalnız insanı mı, yoksa kuşu, ağacı ve sokağı da mı?

Bir medeniyetin mimarisi, aslında bu sorulara verdiği cevabın taşa dönüşmüş hâlidir.

Osmanlı’dan kalan eserlerin asıl kıymeti de belki burada aranmalıdır. Kubbenin büyüklüğünde, minarenin yüksekliğinde veya mermerin ihtişamında değil; bütün bunların ardında duran insan ve şehir tasavvurunda.

Çünkü bazı medeniyetler taş üzerine bina kurar.

Bazıları ise taşın içine bir ahlak, bir yaşam biçimi yerleştirir…

Konforun Sessiz Hapishanesi

Posted on by
Cevapla

İnsan, tabiatı gereği güven arar.

Sığınabileceği bir alan, kontrol edebildiği bir çevre, öngörebildiği bir hayat… Belirsizliğin azalması, riskin düşmesi ve düzenin kurulması insana huzur verir. Bu yüzden konfor, çoğu zaman hayatın doğal hedeflerinden biri gibi görünür.

Fakat insanlık tarihine dikkatle bakıldığında ilginç bir paradoks ortaya çıkar:

İnsanı büyüten şeylerin önemli bir kısmı, rahatlığın içinden değil; sarsıntının, belirsizliğin ve riskin içinden doğmuştur.

Medeniyetlerin yükselişi, büyük keşifler, düşünsel sıçramalar ve şahsi dönüşümler… Bunların çoğu, birilerinin alışılmış sınırların dışına çıkmayı göze aldığı anlarda başlamıştır.

Çünkü konfor, her zaman huzur üretmez bazen görünmez sınırlar üretir.

İnsan uzun süre güvenli alanlarda kaldığında, dış dünyadan önce kendi potansiyeline yabancılaşmaya başlar.

Kristof Kolomb Atlantik’e açıldığında, denizcilerin en büyük korkularından biri fırtına değildi: Bilinmezlikti.

Haritaların bittiği yerden sonrası, çoğu zaman korkularla, söylencelerle ve efsanelerle dolduruluyordu. Ufkun ötesi, aklın tamamlayamadığını hayalin abarttığı bir boşluk hâline gelmişti. Kimileri orada canavarların yaşadığına, kimileri gemilerin sonsuz bir boşluğa sürükleneceğine inanıyordu.

Kolomb’un elinde eksik haritalar, sınırlı bilgi ve büyüyen şüpheler vardı. Günler geçtikçe mürettebatın kaygısı arttı, geri dönme baskısı büyüdü. Onu ileri taşıyan şey tam bir kesinlik değildi. Bilinmeyene rağmen rotasını koruyabilmesiydi.

Belki de konfor alanından çıkmanın özü tam burada yatıyor. Korkunun yokluğunda değil, korkuya rağmen atılan adımda.

Modern insanın konfor alanı ise geçmişten daha karmaşık. Eskiden konfor daha çok fiziksel şartlarla ilgiliydi. Bugün zihinsel konfor da en az fiziksel konfor kadar belirleyici.

İnsan artık yalnızca rahat koltuklar, güvenli gelirler ya da düzenli hayatlar aramıyor aynı zamanda kendisini rahatsız etmeyecek fikirler arıyor.

Kendi kanaatini zorlamayan içerikler, görüşünü sarsmayan çevreler, düşüncesini tekrar eden kalabalıklar… Böylece insan, görünürde özgürleşirken zihinsel olarak daralabiliyor çünkü düşünsel konfor da en az fiziksel konfor kadar bağımlılık üretir.

İnsanı büyüten her fikir, başlangıçta bir miktar rahatsızlık taşır. Hakikat çoğu zaman önce huzursuzluk getirir çünkü hakikat; mevcut düzeni sorgular, yerinden oynatır, soru sorar.

Bu yüzden konfor alanından çıkmak yalnızca yeni bir adım atmak, şehir değiştirmek ya da büyük riskler almak değildir. Bazen yıllardır doğru kabul ettiğin bir düşünceyi yeniden sorgulamaktır. Bazen kendinle yüzleşmektir. Bazen de ertelediğin bir hakikati kabul etmektir.

İnsanın büyümesi çoğu zaman konforun bittiği yerde başlar çünkü kırılmadan genişlemek her zaman mümkün olmaz.

Tohum toprağın içinde çatlamadan filiz vermez, kas lifleri zorlanmadan güçlenmez. İç dünya da böyledir:

İnsan, sınırlarını çoğu zaman rahat anlarda değil; zorlandığı, sarsıldığı ve beklemediği anlarda tanır. Karakter de yalnızca zamanın geçmesiyle derinleşmez çoğu zaman sınanmışlıkla olgunlaşır.

Çünkü sınanmamış insan, kendi kapasitesine dair yanıltıcı bir güven taşıyabilir. Hayatla ciddi biçimde karşılaşmamış biri; sabrını, direncini, merhametini ve sınırlarını olduğundan büyük zannedebilir.

Belki de çağımızın en büyük yanılgılarından biri, iyi hayatı konforla eşitlemesidir. Oysa konfor, insanın dinlenmesi için kıymetlidir: Büyümesi için yeterli değildir.

Bir liman gemiler için güvenlidir ama gemiler limanda kalmak için yapılmaz.

Tamamen güvenli bir hayata kapanan kişi, zamanla risklerden olduğu kadar ihtimallerden de uzaklaşır. Yapamadıklarından çok denemedikleri hayatını belirlemeye başlar.

İnsanı en çok yoran şey her zaman mücadele değildir. Bazen en büyük yorgunluk, içinde taşıdığı kapasiteyi kullanamadan yaşamanın sessiz ağırlığından doğar.

Belki de asıl soru şudur: Konfor alanından çıkmalı mıyız?

Mesele sürekli rahatsız olmak değildir. İnsan elbette sığınır, dinlenir, nefes alır… Asıl mesele, konforun insanın evi mi yoksa kaderi mi olduğudur. Konfor bir durak olabilir. Hayatın tamamı hâline geldiğinde ise sessiz bir hapishaneye dönüşebilir.

İnsan bazen en büyük kaybını fırtınada yaşamaz: Haritanın bittiği yere hiç yelken açmadığında yaşar.

TÜKETİM HASTALIĞI ve İLACI: ÜRETMEK

Posted on by
1

Günümüz dünyasında yaşama bakışınızı belirleyen iki önemli nokta; “üreten” veya “tüketen” olmak. Bu iki kavram devletlerin de insanların da karakterini özetleyen iki ayrı kelime.

1920’lerde savaştan çıkan Türkiye doğal olarak üreten bir ülke olmaktan çok uzaktaydı. Savaşın ağır yükünün atılması ve yaraların sarılması uzun süre aldı. Ancak bu “toparlanma” dönemi hiçbir zaman bitmedi, bitirilemedi. Ülkemiz sanayi hamlesini darbeler, siyasi istikrarsızlıklar, dışa bağımlı ekonomi, ihanetler ve ekonomik krizler yüzünden uzun yıllar maalesef gerçekleştiremedi. Bunun yanında Nuri Demirağ, Vecihi Hürkuş, Şakir Zümre, Nuri Killigil gibi yerli müteşebbislerin önü kesildi, küstürüldü. Bu sadece kişilerle mi sınırlıydı; tabi ki hayır. Devrim Otomobili gibi bir proje dahi rafa kaldırılmış ve Türk Milletinin omuzlarına “biz yapamayız” yaftası bir kez daha yüklenmiştir.

Türkiye 1980’lerde Anıtkabir’in bayrak direğinin ipini üretmekle, kibrit üretmekle övünen bir ülkeydi.

Halen devam etmekte olan yoğun mücadelelere, perde arkası savaşlara rağmen bugün Türkiye elektrikli otomobil ve İHA/SİHA/İnsansız Muharip Uçak gibi yüksek teknoloji ürünlerini üreten bir noktaya geldi.

“Biz yapamayız abi, adamlar yapıyor, Türk’ün aklı ancak bu kadar” gibi ön yenilgiyi kabul eden, mücadele etmeyen, okumayan, araştırmayan, üretmeyen bu tüketim zihniyetinin yerini; “biz de yaparız, en iyisini üretiriz” diyen özgüveni yerinde bir inanmışlık aldı. Bu tüketim zihniyeti yıllarca yalnızca yediğini, içtiğini, kullandığını tüketmedi; bir milletin hayallerini, inanç ve umutlarını da tüketti.

İşin ülke ve devlet boyutunu aşıp insan ilişkilerinde üretim ve tüketimi ele alacak olursak burada da tüketenin çevresindekilere ne denli zarar verdiğini görmemiz gerekir. Sevgiyi, sanatı, doğayı, insanlığı, güzel bir fikri, inançları ve dahi tüm güzel duyguları tüketen; her ortaya çıkanı, yapılanı eleştiren insanlar kendilerini de çevrelerini de huzursuz eder. Oysa üretmek ruhun gıdasıdır: Çok daha zor ve yorucu olsa da üretmek insanı daha başarılı ve mutlu yapar. Örneğin ilkokulda 35×50 resim defterlerimize yaptığımız resimleri hatırlayalım; bir Picasso değildik ama hepimiz ürettiğimizden, ortaya çıkardığımızdan mutlu olurduk. Bu konuyla ilgili güzel bir hikâye geldi aklıma:

Usta bir ressamın öğrencisi eğitimini tamamlamış. Büyük usta, öğrencisini uğurlamış. Çırağına ” Yaptığın son resmi, şehrin en kalabalık meydanına koyar mısın?” demiş. ” Resmin yanına bir de kırmızı kalem bırak. İnsanlara, resmin beğenmedikleri yerlerine bir çarpı koymalarını rica eden bir yazı iliştirmeyi unutma” diye de ilave etmiş.

Öğrenci, birkaç gün sonra resme bakmaya gitmiş. Resmin çarpılar içinde olduğunu görmüş. Üzüntüyle ustasının yanına dönmüş. Usta ressam, üzülmeden resme devam etmesini tavsiye etmiş.

Öğrenci resmi yeniden yapmış. Usta, yine resmi şehrin en kalabalık meydanına bırakmasını istemiş. Fakat bu kez yanına bir palet dolusu çeşitli renklerde boya ile birkaç fırça koymasını söylemiş.

Yanına da insanlardan beğenmedikleri yerleri düzeltmesini rica eden bir yazı bırakmasını tembihlemiş. Öğrenci denileni yapmış. Birkaç gün sonra bakmış ki, resmine hiç dokunulmamış. Sevinçle ustasına koşmuş.

Usta ressam şöyle demiş:

“İlkinde, insanlara fırsat verildiğinde ne kadar acımasız bir eleştiri sağanağı ile karşılaşabileceğini gördün. Hayatında resim yapmamış, üretmemiş insanlar dahi gelip senin resmini karaladı. İkincisinde ise onlardan müspet, yapıcı, üretken olmalarını istedin. Ancak buna cesaret edemediler.”

Yapıcı ve/veya üretken olmak eğitim, birikim, bilgi ve deneyim gerektirir. Tüketen olmak için ise yalnızca “tüketim” motivasyonu yeterlidir. Unutmayalım insan bu dünyaya bir iz bıraktığında, güzel bir hatıra, güzel bir söz, güzel bir davranış, güzel-faydalı bir eser bıraktığında hayat gayesini tamamlamış olur. Bunun için de önce inanmak ve hayal etmek gerekir.

Son söz: Hayal kuruyorsanız büyük hayaller kurun. Nasıl olsa hayal kurmanın maliyeti yok.

Kalın sağlıcakla…